NSND - Đạo diễn Trần Vũ đã vĩnh viễn ra di... Ngày Mồng Bảy Tết Canh Dần, từ sáng sớm, rất đông bạn bè, đồng nghiệp, người thân đã đến cùng gia quyến tiễn đưa Ông. Cái lạnh giá và âm u của trời Hà Nội ngày đầu xuân khiến cho lòng người thêm xúc động, thêm nhớ thương người nghệ sĩ lão thành, tài danh của điện ảnh Việt Nam- người thầy của nhiều thế hệ làm phim Việt.

Đạo diễn - NSND Trần Vũ

Gần chục năm nay, đạo diễn Trần Vũ không được khỏe. Dáng người vốn cao gầy của ông ngày một như gầy thêm. Giọng nói ông vốn khàn khàn đôi khi nghe không rõ vì khản đặc. Nhưng cứ khỏe lên một chút là ông   lại ngất nghểu “cưỡi” chiếc xe máy Charly xanh đi thăm bạn bè hay đi uống bia ở CLB Ba Đình. Với ông, dường như sống là phải gặp bạn bè, phải nhâm nhi, trò chuyện. Bởi vậy, đến đưa tiễn ông, bên cạnh những mái đầu xanh còn có rất nhiều mái đầu bạc, họ đều ngậm ngùi, thương tiếc người bạn già.

Đạo diễn Trần Vũ là một trong những gương mặt nổi bật của Lớp Đạo diễn- Diễn viên Điện ảnh khóa I của Trường Điện ảnh Việt Nam. Nhập học năm 1959, ông đã 34 tuổi, già dặn hơn một số bạn đồng môn và là bộ đội chuyển ngành sang làm văn hóa, đã từng là thư ký tòa soạn báo Điện ảnh của Cục Điện ảnh.

Khán giả Việt Nam có lẽ không ai không biết đến bộ phim Con chim vành khuyên- một trong những phim hay nhất của điện ảnh Việt Nam thủa ban đầu. Nhưng ít ai biết rằng đó là phim tốt nghiệp của hai đạo diễn Khóa 1 Nguyễn Văn Thông và Trần Vũ, theo kịch bản của Nguyễn Văn Thông. Bộ phim không chỉ được đánh giá cao ở trong nước mà năm 1962, ngay sau khi hoàn thành, phim được tặng giải Đặc biệt dành cho phim ngắn tại LHPQT Cac-lô-vi Va-ry (Tiệp khắc). Đây cũng là giải thưởng quốc tế đầu tiên dành cho phim truyện Việt Nam. Năm 1973, tại LHPVN lần thứ 2, phim được tặng Giải Bông sen vàng.

Người ta hay nói đến chất thơ như một nét thành công nổi bật của Con chim vành khuyên, tên tuổi của Nguyễn Văn Thông được gắn liền với phong cách điện ảnh thơ từ Con chim vành khuyên. Điều này chính xác. Nhưng tôi muốn bổ sung thêm rằng Con chim vành khuyên còn rất độc đáo trong tạo hình: dung dị mà phóng khoáng, ấn tượng mà nhuần nhuyễn trữ tình. Có được điều này, chắc rằng các đạo diễn Nguyễn Văn Thông, Trần Vũ và nhà quay phim Nguyễn Đăng Bảy phải có sự ăn ý để tạo nên những phút cộng hưởng thăng hoa trong quá trình làm phim. Một con thuyền trôi trên dòng sông đầy mây trắng in bóng trông như thể đang trôi trong mây, một cánh diều sáo vi vu giữa bầu trời thăm thẳm, ánh nắng lung linh qua kẽ lá đổ xuống từng bước chân nhảy nhót của bé Nga tạo một sự lay động trong tâm hồn...  Và tạo hình độc đáo dường như đã làm nên một trong những nét phong cách đạo diễn Trần Vũ ở những bộ phim sau.

Cảnh trong phim Con chim Vành khuyên

Cảnh cô Nết phơi vải trong Đến hẹn lại lên

Diễn viên Thanh Qúy và Vũ Đình Thân trong Chuyến xe bão táp

Chuyến xe bão táp  và Những người đã gặp  vừa có thể xem như hai phần của một bộ phim, lại vừa như hai tác phẩm độc lập. Phim phản ánh những va chạm với cuộc sống đời thường của người lính trở về từ mặt trận sau những năm chiến tranh ác liệt. Nhân vật chính của cả hai phim là anh bộ đội Sơn (Vũ Đình Thân đóng) và cô thanh niên xung phong Vân (Vũ Thanh Quý đóng)- những người từ chiến trường Miền Nam trở về quê hương ở ngoài Bắc sau ngày đất nước thống nhất.

Câu chuyện xuyên suốt phim Chuyến xe bão táp là những sự việc đời thường khó chịu, bực mình diễn ra với tất cả hành khách trên chuyến xe buýt từ Nam ra Bắc, trong đó có Vân và Sơn. Nhưng chính những sự việc này lại có ý nghĩa như "duyên phận" gắn kết đôi bạn trẻ. Bối cảnh của phim là hình ảnh của đất nước Việt Nam vừa ra khỏi chiến tranh, cuộc sống đầy những khó khăn thiếu thốn về vật chất. Chế độ “bao cấp” tạo ra sự cửa quyền, hách dịch của những người được “rơi” vào những vị trí tưởng như mình có thể mặc sức tùy tiện ban phát những "đặc quyền" của nhà nước cho người khác…  Tất cả những điều này được thể hiện khá sinh động qua hành trình của chiếc xe chở khách, khiến người xem hình dung chuyến xe buýt ấy giống như một xã hội thu nhỏ. Một bên là những hành vi tiêu cực như những khoảng tối lởn vởn bầu không khí xã hội: đó là việc cửa quyền của chị bán vé ở bến xe, đó là việc anh lái xe, tự ý lấy thêm khách để kiếm lời, rồi "trả đũa" hành khách bằng cách vừa lái xe vừa "lắc xe" đến đảo điên... Còn bên kia là những khoảng sáng toát ra từ tình người, từ những nhân vật tích cực (nổi bật là Vân và Sơn)- những nguồn sáng có sức lan toả mạnh mẽ.

Cách dàn dựng giản dị, phần nào gần với phong cách phóng sự đã tạo nên sự chân thực cho phim. Đặc biệt cái "duyên" phác hoạ tính cách nhân vật của nhà biên kịch Bành Bảo và đạo diễn Trần Vũ đã phát huy được sở trường diễn xuất của hai diễn viên khoá 2 của trường điện ảnh Việt Nam là Vũ Thanh Quý và Vũ Đình Thân để tạo nên sức sống cho phim.

Trong Những người đã gặp các nhà làm phim đi vào những diễn biến tình cảm của Vân và Sơn mối quan hệ của họ với những người xung quanh. Nói cách khác, phim đề cập đến những vấn đề vừa bức thiết, vừa tế nhị trong quá trình hoà nhập vào cuộc sống hoà bình của những người lính sau nhiều năm chỉ lo chuyện lớn ở chiến trường là đánh giặc, “tạm xa” những chuyện nhỏ bé của đời thường. Tình huống mấu chốt của những mâu thuẫn trong phim là việc Sơn- chàng trai từ một tỉnh Bắc Bộ- từng đỗ đại học trước khi nhập ngũ, nhưng sau khi phục viên bị mất giấy gọi vào đại học và bị gạt ra khỏi danh sách những người được nhập trường. Sơn bơ vơ giữa Hà Nội và Vân đã mời anh về nhà ở tạm. Những người ruột thịt trong gia đình vui mừng khi Vân trở về sau những năm xa cách, nhưng họ cảm thấy bất tiện, đôi khi khó chịu về sự có mặt của một “người lạ” là Sơn trong gia đình.

Bản thân Vân và Sơn thì vẫn mang tính cách của người lính: luôn đấu tranh thẳng thắn với những tiêu cực trong cuộc sống, đồng thời sẵn sàng hy sinh quyền lợi bản thân để chia sẻ tất cả những gì có thể chia sẻ được cho đồng đội hoặc tất cả những người gặp khó khăn. Chính nhờ sự đấu tranh của họ mà Sơn được nhận vào học đại học ở Hà Nội. Nhưng cũng vì sự hy sinh vô tư của Sơn mà Vân đã hiểu nhầm Sơn, tình cảm của họ phần nào rạn nứt. Trải qua nhiều dằn vặt, trăn trở, đôi bạn trẻ Vân- Sơn mới hiểu và thông cảm hết cho nhau, họ tìm lại được những tình cảm trong sáng và ngọt ngào.

Nếu như ở Chuyến xe bão táp, cách phản ánh cuộc sống xã hội Việt Nam những tháng năm sau giải phóng thông qua những sự kiện sinh động, chân thực thì trong Những người đã gặp, các tác giả thiên về khai thác tâm lý nhân vật khá tinh tế. Chính vì vậy, trong Những người đã gặp, các tình huống kịch có sức thuyết phục hơn, diễn xuất của các diễn viên có chiều sâu và lắng đọng hơn.

Bảy năm sau Những người đã gặp, đề tài người lính trở về sau chiến tranh lại được đạo diễn Trần Vũ khai thác trong bộ phim Anh và em theo kịch bản của Dương Thu Hương (Hãng phim Truyện Việt Nam sản xuất năm 1986). Hai nhân vật chính của phim là hai anh em ruột: Tiến- người anh (Bùi Bài Bình đóng) và Hiền- người em (Đặng Việt Bảo đóng), nhưng họ lại có tính cách và cách sống trái ngược nhau

Cảnh trong phim Anh và em

Là một người lính trở về từ mặt trận, Hiền vẫn giữ nguyên sự vô tư, trong sáng, tự trọng, không mảy may chạy theo lợi ích vật chất. Tình huống đầu tiên tạo mâu thuẫn, xung đột của phim là sự xuất hiện của Hiền với cách sống “khác người” của anh trong căn hộ nhỏ của vợ chồng Tiến đã làm đảo lộn cuộc sống và gây sự phiền toái cho họ. Các nhà làm phim đã thể hiện khá tinh tế và xúc động những sự lạc lõng của một con người đã quen với cuộc sống đơn giản ở chiến trường, nay phải đối mặt với những phức tạp của cuộc sống đời thường. Trong một xã hội đầy những khó khăn thiếu thốn của đất nước vừa thoát khỏi chiến tranh triền miên, nỗi khát khao vật chất khiến một số người biến chất. Chính điều này đã tạo nên nỗi buồn sâu sắc và sự mặc cảm khó nguôi của những người lính như Hiền. Họ cảm thấy như mình là người "hết thời", những tình cảm họ hằng trân trọng nay dường như cũng bị "vật chất hoá" một cách rẻ rúng...

Thành công của Anh và em chính là ở sự dung dị trong cách miêu tả cuộc sống, sự sâu lắng trong mỗi cảnh đời để từ đó bộ phim có một sức khái quát cao hiện thực cuộc sống vào thời điểm trước đổi mới. Đặc biệt, có thể nói, Anh và em là bộ phim truyện đầu tiên đưa tình huống đi tìm hài cốt lên màn ảnh và khai thác tình huống này một cách vừa cảm động, vừa mang ý nghĩa xã hội. Việc đi tìm hài cốt đồng đội còn được thể hiện một cách sâu sắc và thành công trong nhiều bộ phim khác- kể cả phim truyện và phim tài liệu. Đây cũng là một nét đẹp đặc trưng trong cách sống thủy chung, nhân ái, vừa mang tính truyền thống, vừa phản ánh hiện thực hôm nay của người Việt Nam- một dân tộc luôn phải đương đầu với những cuộc chiến tranh vệ quốc trong suốt chiều dài lịch sử.

Đoàn làm phim thực hiện cảnh quay trong phim Con chim Vành khuyên

Như vậy, bên cạnh dòng chảy mạnh mẽ, ào ạt của phim chiến tranh với những tác phẩm đạt giá trị cao cả về nột dung tư tưởng và nghệ thuật của các đồng nghiệp- đạo diễn tài danh khác, đạo diễn Trần Vũ đã tạo nên một dòng riêng với những bộ phim phản ánh khá sâu sắc các vấn đề xã hội, khắc họa đậm nét số phận chím nổi của những con người bình thường và thể hiện tinh tế những tình cảm riêng tư, những mối quan hệ đời thường. Và, sẽ còn mãi với Điện ảnh Việt Nam một dòng phim của đạo diễn Trần Vũ-  một dòng phim giống như mạch ngầm về cuộc sống với những chiêm nghiệm về cuộc đời bể dâu của mỗi con người và về nhân tình thế thái. Cách đây mấy ngày, tôi vô tình được nghe từ đạo diễn  hoạt hình- NSƯT Minh Trí, con rể của bác một câu chuyện khá bất ngờ về xuất xứ cái tên nổi tiếng mà lâu nay cả những người làm điện ảnh lẫn khán giả đều thấy quá quen thuộc: Trần Vũ. Quen đến mức ít ai, nghĩ rằng đó chỉ là bút danh của bác chứ không phải là tên thật. Vốn là bạn học từ ngày còn ở trường Điện ảnh VGIK / Maxcơva với họa sĩ, đạo diễn hoạt hình Nguyễn Thị Phương Hoa - con gái duy nhất của bác Trần Vũ và nữ diễn viên, đạo diễn- NSUT Đức Hoàn, tôi biết bác không phải họ Trần mà là họ Nguyễn, tên Phú. Nhưng tôi vẫn thấy bất ngờ khi biết “xuất xứ” tên Trần Vũ của bác. Đạo diễn Minh Trí kể rằng cậu bé Phú sinh ở Nam Định, thời nhỏ, cậu rất yếu, dặt dẹo, ốm đau thập tử nhất sinh liên miên đến mức bà cụ thân sinh ra cậu thất vọng và bất lực đến mức đem cậu bé mấy tháng tuổi thả trước Đền Trần mà khấn rằng nếu Thánh cho cậu sống thì cho mà không thì cũng gửi lại Thánh! Nói rồi bà đi chợ. Cậu bé nằm ở cổng Đền, cho đến khi bà mẹ đi chợ về vẫn thấy cậu ngọ nguậy chân tay. Bà ôm con về và biết rằng cậu sẽ được sống! Và quả nhiên, cậu bé ốm yếu năm nào đã đi trên cõi trần suốt 85 năm qua! Chính cái cú sớm được “vùng vẫy giữa trần ai” ấy đã làm nên cái tên Trần Vũ của bác sau này. Và cái tên ấy dường như cũng ấn định một số phận đời và một sự nghiệp phim cho NSND- đạo diễn Trần Vũ. Bởi, ai dám khẳng định rằng nếu vẫn là Nguyễn Phú thì cuộc đời bác lại không rẽ sang một ngả khác, đâu còn để lại cho chúng ta một tên tuổi, một sự nghiệp điện ảnh như NSND Trần Vũ hôm nay?